Het voltallige personeel verzamelde voor de fabriek voor een groepsfoto. Er werden banken opgesteld en aan iedere kant een mand met bloemen. Ook de echtgenotes van de directeuren waren er bij voor de foto. De fabriek was in 1899 opgericht en in 1949 werd de foto gemaakt. In het midden van de voorste rij, houdt (vermoedelijk) de heer Beukema het bord vast waar het jubileum op staat.

Herkent u mensen op deze foto? Of weet u meer over het jubileum? Neen gerust contact met ons op zodat wij onze informatie kunnen aanvullen. (050 577 78 58 / info@strokarton.nl)

In het Nieuwsblad van het Noorden werd in ieder geval melding gemaakt, dat één van de werknemers, de heer Schierbeek, al een halve eeuw in dienst van de Beukema&Co. Hij was 50 jaar daarvoor aangesteld als opzichter van de fabriek. Hij zal vermoedelijk ook op deze foto staan.

Op de foto staan de volgende personen:

1e onderste rij van links naar rechts:

1. Hoofdopzichter van der Veen. 2. H. Lubbers, analyst op het laboratorium. 3. en 4. kantoorpersoneel. 5. Roelf Vonk, eerste assistent, later bedrijfsleider productie. 7. Marcus de Vries, bedrijfsleider.

2e rij zittend van links naar rechts:

12. Opzichter Jager. 13. Charles Schierbeek. 14. Klaas Postma. 15. J. Hoving, directeur secretaris, kocht onder andere oud papier. 16. Ir. R. Helleman, chef in het laboratorium. 17. mevrouw Beukema-Goudsmit, zeer actief lerares, P.v.d.A., met woningen van het personeel en de damesclub. 18. De heer T.R. Beukema. 19. Mevrouw Brugmans-Beukema, professor de Langen, mevrouw de Lange, D. Wever, Hilko Koning, Marten Snijder.

3e rij staande van links naar rechts:

1. M. de Vries, chef werkplaats. 2. Oosterhof. Laatste in de rij. A. Wever; inkoop van alle stro.

4e rij staand van links naar rechts:

2. Reicheboer – boekhouder. 3. B. Stuut – electricien.

5e rij staand van links naar rechts:

Foto: gemaakt door Piet Boonstra. Privébezit van de heer Vonk, Hoogezand. Hij gaf  de namen van de personen op de foto.

Niet alle namen van de personen op de foto zijn ons bekend.

Met de klok mee, van links naar rechts zittend gaat het om de volgende personen: geheel links: de heer H.A. Van Wermeskerken, ‘Albion’, naast hem: de heer A. Olthof, ‘Erica fabrieken’. Vierde van links: de heer N.H. Stel, ‘Coöperatieve Stroocartonfabriek De Toekomst Scheemda’. En geheel rechts, met sigaret, de heer ir. E. H. Muntinga, ‘Coöperatieve Stroocartonfabriek De Eendracht, Appingedam’. Derde van rechts, met bril, de heer Leuning, ‘Coöperatieve Strocartonfabriek Reiderland Winschoten’.

Staande van links naar recht: geheel links, de heer J. Tuzee, ‘Britannia Oude Pekela, tweede van links, de heer D.G.S. Landweer, ‘W.A. Scholten, Sappemeer’. Vierde van links, de heer B.F. Drenth, ‘De Kroons, Oude Pekela’. Zesde van links, de heer R.L. Addens, ‘Coöperatieve Stroocartonfabriek De Dollard Nieuweschans’. En geheel rechts, staand, de heer W.S. De Muinck-Keizer, ‘Hollandia Coevorden’.

Tijdens het diner voor Commissarissen werd een contract opgesteld over een gezamenlijke prijs- en productieregeling. In het contract zijn de volgende fabrieken vertegenwoordigt: Albion, Britannia, De Dollard, De Eendracht, De Erica, de Free&Co, De Halm, de Hollandia, de Hooites-Beukema, de Kroon, Ons Belang, Reiderland, de W.A. Scholten, De Toekomst, de Union, de Vrijheid, en de Beukema&Co. Een kopie hiervan ziet u hier:

De tekst bovenaan de pagina luidt als volgt: Contractanten verbinden zich om, in geval zij hunne fabriek aan derden verkoopen, verhuren of in exploitatie overdragen, zich sterk te maken of te garandeeren, dat de nieuwe exploitant de bepaling dezer overeenkomst nakomt.

Contractanten verbinden zich zoveel mogelijk mede te werken tot een loyale uitvoering van bovenstaande bepalingen en met name verbinden zij zich om zich te onthouden van alle handelingen, die tegen den geest van dit contract indruischen of die de bepalingen van dit contract illusoir maken.

Deze overeenkomst eindigt 30 juni 1939. Vóór 1 januari 1939 zal een vergadering worden belegd, waarin zal worden beraadslaagd over een eventueele verlenging dezer overeenkomst. Slechts met algemeene stemmen kan hiertoe worden besloten.

In duplo opgemaakt te Groningen, den 18 Juni 1937

Ook de Directeur van de Naamloze Vennootschap Beukema&Co ondertekende de brief. Voor hem werd een aparte toevoeging op het contract opgemaakt:

Ondergeteekende de N.V. Cartonfabriek Beukema&Co te Hoogezand verklaart overeenkomstig  artikel 15 van deze overeenkomst toe te treden op alle bepalingen van dit contract waarbij de productiecapaciteit van haar fabriek wordt vastgesteld op 415 ton per week.

Kopieën van het contract en de foto ontvingen we van de heer Van Wermeskerken. De orginelen bevinden zich in zijn privéarchief.

Foto: P. Kramer, Groningen

Van deze fabriek hebben we helaas geen andere foto’s.

Heeft u nog foto’s van de Aastroom? Neem gerust contact met ons op; info@strokarton.nl of 050 577 78 58.

Jacob Jan Beukema trouwde in 1864 met haar en twee jaar later kregen ze een zoon die ze Frederik Faber Beukema noemden. Ondertussen had de broer van Elsje, Roelof Hooites, de leiding over de scheepswerf overgenomen. Jacob Jan kwam in 1866 met het voorstel bij zijn zwager om te investeren in de strokartonindustrie. In 1869 openden ze de Hooites-Beukema strokartonfabriek. Al snel leverde de fabriek per week 10.000 kilo strokarton, en een jaar later al 40.000 kilo. In 1878 presenteerde Beukema de producten van de fabriek trots op de wereldtentoonstelling in Parijs in 1878. Helaas mochten de oprichters niet lang van hun succes genieten. Roelof Hooites overleed in 1877 en Jacob Jan Beukema in 1891. De zoon van de heer Beukema, de jongeheer Frederik Faber Beukema nam de leiding van de fabriek op zich, maar de naam Hooites-Beukema bleef in gebruik. Vijf jaar later zou Frederik Beukema samen met Jan Evert Scholten nóg een fabriek oprichten; de Beukema&Co.

Foto: Gemeentearchief Hoogezand-Sappemeer.

Daniël Edzes nam in het kader van het project De mensen van de strokarton contact op. Zijn vader Tjarko Edzes, was voorzitter van de coöperatie Hooites Beukema, was voorzitter van de Coöperatie Boerenbelang, secretaris van de Rabobank, voorzitter van de aardappelmeelfabriek De Toekomst en ook voorzitter van het stroverkoopburo. Hij schreef hierover:

‘Mijn vader was voorzitter van de coöperatie Hooites-Beukema en ook voorzitter van het stroverkoopburo de restanten daarvan bestaan nu nog als meubelhallen kolham ze hadden kantoor in een schitterende villa in hoogezand naast de damkerk. 

Hooites Beukema was particulier bedrijf. De stroleverende boeren, hadden het gevoel dat ze werden uitgeknepen en hebben daarom, het zal zo na de oorlog zijn geweest, de fabriek opgekocht. Mijn vader Tjarko was akkerbouwer en had in Wageningen gestudeerd. 

Het meest spectaculair was een grote brand in het begin van zijn voorzitterschap waarbij bijna de hele fabriek afbrandde. Kees Boon, die ertegenover woonde, belde hem toen de vlammen uit het dak kwamen, met de mededeling: ”Tjarko, ik geloof dat de fabriek in brand staat.”.

Het einde van Hooites-Beukema had waarschijnlijk toch ook te maken met het coöperatieve karakter ervan. De fabriek lag midden in het dorp, de milieubezwaren groeiden en de boeren hadden moeite het hoofd boven het water te houden. Ze hadden meer zicht op het eigen bedrijf dan op de Hooites Beukema. Daarom stopten ze hun geld waarschijnlijk liever in hun eigen boerenbedrijf. 

Terug naar de toekomst: Jan Grijze gefilmd door Andere Vertoningen on Vimeo.

Jan Grijze kreeg negen kinderen. De jongste zoon noemden ze ook Jan, en hij vertelde over de betekenis van de fabriek voor zijn vader. Ook vertelde hij ons over de barre omstandigheden waarin de werknemers soms moesten werken. ‘In de winter was het steenkoud en in de zomer ontzettend heet. Zo hadden ze in de winter soms een emmertje warm water op de werkplek staan. Als de vingers dan te veel verkleumd waren, doopten ze hun handen gauw in de emmer zodat ze weer een beetje op temperatuur kwamen.’ Toen hij 54 jaar was, werd Jan Grijze nog aangesteld als opzichter van de fabriek. Daarom mocht hij met zijn gezin in de opzichterwoning aan de Oosthofflaan, vlakbij de fabriek, gaan wonen. Om te kunnen beginnen als opzichter, moest Jan Grijze wel eerst een cursus doen. Zijn zoon, Jan Grijze jr. hielp hem bij het leren voor het examen. Hij slaagde voor het examen en kon aan de slag als opzichter. Jan Grijze jr. vertelde ons: ‘Als arbeider liep mijn pa altijd over straat met een pet. Toen hij opzichter was, kocht hij opeens een hoed. Hij was plotseling een man van aanzien.

Jan Grijze noemde de Toekomst ‘zijn’ fabriek. Jan Grijze jr. zei hierover: ‘Voor mijn vader was het echt een klap toen de fabriek dicht moest.’

Opzichterwoning aan de Oosthofflaan:

Foto: privéarchief Jan Grijze jr. Van Jan Grijze sr. en zijn weinig foto’s. Voor een trouwfoto bijvoorbeeld was destijds geen geld. Bovenstaande foto is gemaakt tijdens het huwelijk van een zoon van het paar.

Neem gerust contact met ons op; info@strokarton.nl of 050 577 78 58.

Op de pasgebouwde Rollenloods aan de linkerkant schreef hij: ’1965 Vlak voor Verkoop’. De nieuwe loods had de heer Van Wermeskerken in 1964 laten bouwen. Ook liet hij betonpaden rondom de fabriek aanleggen zodat de vrachtwagens zonder al teveel gehobbel bij de fabriek konden komen. Ook werd het banengebouw verlengd en werd er een extra groter krachtstation geïnstalleerd. Deze aanpassingen waren onderdeel van de vele verbeteringen in 1964 en 1965 die ter hand genomen werden door de heer Van Wermeskerken.

Toen Petrus Johan van Wermeskerken 30 jaar was, nam hij de leiding over de Albion over van zijn vader Hendrik Anthonius van Wermeskerken: “met de investeringen die voor de overdracht grotendeel al waren gerealiseerd, ging ik voortvarend van start.”

Vanaf die tijd moest hij ook alleen naar Engeland waar veel klanten zaten die het strokarton kochten. Ook kwamen Engelse afnemers soms naar Groningen en dan logeerden ze bij de familie Wermeskerken thuis.

Hij vertelde ons dat de Albion een rijke geschiedenis kent. De fabriek had 2 papierbanen. Vlak na de oprichting van de Albion kocht de fabriek een papierbaan van strokartonfabriek de Wilhelmina over.

De werknemers van de Albion kwamen na de sluiting in 1967 goed terecht. Ze konden aan de slag bij andere strokartonfabrieken doordat de Albion één van de eerste was die de deuren sloot.

Op de voorgevel van de fabriek (in het wit) staat: N.V. Stroocartonfabriek ,,Albion”

Foto: Petrus Johan van Wermeskerken.

Voor meer informatie over de Albion, klik door naar: http://demensenvandestrokarton.nl/hooggeeerd-publiek/

Al met al is deze herstructurering een groot succes geworden. Maar laten we niet vergeten dat deze bedrijfstak, uniek in de wereld, hier nooit was gekomen als men niet met de strokartonindustrie was begonnen.

Inleiding

In de periode 1867 tot en met 1930 zien we in het noorden van ons land, in het bijzonder in de veenkoloniën, een groot aantal strokartonfabrieken tot stand komen.

Belangrijke vragen zijn:

a) Waarom zijn deze fabrieken gesticht en waarom veelal in het veenkoloniale gebied?

b) Waarom is in de tweede helft van deze eeuw de produktie van strokarton definitief beëindigd?

Deze vragen en verschillende aspecten van de “strokarton” zullen in dit verhaal aan de orde komen, zij het dat het geen volledig verslag zal zijn.

De industriële stroverwerking in Nederland

De belangrijkste vorm van industriële stroverwerking is verreweg de strokartonindustrie geweest. Hoewel minder bekend, is stro toch ook gebruikt als grondstof voor andere industriële produkten. Deze zijn:

a) HARD- en ZACHTBOARD. Producent hiervan was de “Noordelijke Industrie voor Stroverwerking” (Nové) te Hoogezand. Opgericht in 1941 en kort na de oorlog gebouwd. Na een aantal jaren ging men van stro als grondstof over op hout. Nog weer later is de produktie van deze vezelplaten helemaal gestopt.

b) GEBLEEKTE STROCELSTOF. Een produkt dat aan verschillende papiersoorten werd toegevoegd om bepaalde eigenschappen te verbeteren. Drie bedrijven hebben het gemaakt t.w.

1. de Phoenix in Veendam (1891),

2. de Eendracht in Appingedam vanaf ca. 1950,

3. de Sové (Maatschappij tot Stroveredeling) bij Arnhem, ook vanaf ca. 1950. Deze onderneming was een dochter van de toenmalige AKU en met regeringsdeelname tot stand gekomen. De bedoeling was om de gebleekte strocelstof te gebruiken als grondstof voor kunstzijde.

Strokarton

Wat is strokarton en hoe werd het gemaakt? Strokarton is een vorm van massief karton, gemaakt uit strovezels die uit de strohalmen zijn vrijgemaakt door de inwerking van kalkmelk.

Bereiding

Gehakseld stro werd met kalkmelk vermengd in bolkokers gestampt en vervolgens gedurende een aantal uren met direkte stoom verhit. Daardoor wordt de lignine, die de vezels onderling verbindt, aangetast. De gekookte massa kon dan met behulp van de kollerstenen fijn gewreven worden. Met andere apparatuur werd nog nagemalen. Na verdunning met water en uitsortering van ongerechtigheden werd de pulp uitgestort op een draaiend, eindloos zeef. Vervolgens werd de vezelmat met perswalsen uitgeperst en tenslotte gedroogd op roterende, met stoom verhitte cilinders. Eventueel nog één- of tweezijdig met papier beplakt en tenslotte op maat gesneden. De kartonmachines konden geen karton maken zwaarder dan 1000 á 1100 g/m2. Nog hogere gewichten waren te maken door vellen op elkaar te kleven.

Herkomst

Mij is niet bekend wie dit procédé heeft ontwikkeld of waar het het allereerst tot stand is gekomen. Wel staat vast dat er in Italië stropapier/karton is gemaakt. Stro gemengd met kalk deponeerde men in kuilen in de grond. Na een aantal dagen was het “gaar” en kon het fijn gewreven worden. Misschien heeft het feit, dat er in de vorige eeuw veel onderzoek is verricht om geschikte vezelbronnen voor de papierfabrikage te vinden, ook een rol gespeeld. In het Rijnland en in OostFriesland waren strokartonfabrieken tot stand gekomen. Boeren uit het Oldambt verkochten hun stro wel  aan deze OostFriese bedrijven. Op die manier raakten Nederlanders op de hoogte van de mogelijkheid om uit stro karton te kunnen maken.

Gebruik

De twee belangrijkste gebruikers zijn altijd de kartonnage- en grafische industrie geweest. Ook wikkelde men hulzen van dit karton. Stropapier, een veel dunnere variant, werd in de golfkartonindustrie gebruikt om er de golflaag van te maken.

Afzet

Strokarton is altijd een exportprodukt geweest. Engeland was veruit het belangrijkste afzetgebied. Na de Tweede Wereldoorlog werd de Engelse markt beduidend minder. De onderstaande getallen laten die duidelijk zien.

Afzet van de produktie in procenten

Jaren:                           35/39                              52/53

Nederland                       16                                    38

Engeland                         71                                    38

Andere landen                13                                    24

De strokartonfabrieken

Het volgende overzicht van de gestichtte strokartonfabrieken is niet op chronologische basis. Sommige bedrijven zullen alleen maar genoemd worden, terwijl bij andere soms wat informatie wordt gegeven.

1) De kartonfabriek te Leeuwarden, in 1867 gebouwd door de heren Kuipers en Miedema. Dit was de eerste strokartonfabriek in Nederland. De vestigingsplaats is wel wat merkwaardig, want het stro moest aangevoerd worden uit de provincie Groningen. Geliquideerd in 1911. J.E. Scholten (zoon van W.A. Scholten) koopt de gebouwen. Hierin vestigt zich dan de Lijempf.

2) De kartonfabriek te Alkmaar. Opgericht in 1882 door de heer Dijksen. Na sluiting van deze fabriek begint hij toch weer en wel met:

3) De strokartonfabriek “Appingedam” in 1906. Ook deze fabriek werd geen blijvertje. Op het terrein er vlak naast komt dan de:

4) De strokartonfabriek de “Eendracht” in 1909.

5) De strokartonfabriek “Ulrum”, in het dorp met dezelfde naam, heeft men in 1873 opgericht. Deze fabriek had steeds te kampen met problemen door het brakke proceswater. In 1905 neemt de “Ceres” in Oude Pekela de fabriek over. Nog weer later sluit “Ceres” de fabriek. Een aantal machines gaan dan naar Oude Pekela.

6) De strokartonfabriek “Nieuweschans” ziet in 1870 het levenslicht. De eerste kartonfabriek door boeren opgericht. Ook voor die tijd was het al geen moderne fabriek. Het stro kookte men in houten kuipen en een droogpartij ontbrak. Het karton legde men in wat verwarmde ruimten te drogen en bij goed weer zelfs buiten. Na sluiting van dit bedrijf kwam daar:

7) De Dollard tot stand in 1888.

8) de “Reiderland” te Winschoten had 1914 als verstingsjaar.

9) de “Toekomst” (1900) te Scheemda – nomen est omen (de naam is een voorteken, red.) – had dusdanig goede resultaten, dat men later overging tot de bouw van de “Toekomst II”. Beide fabrieken gingen geruime tijd na de oorlog sluiten. De ruïnes (een ergenis voor de gemeente Scheemda) zijn van de weg Winschoten-Delfzijl goed te zien.

(Inmiddels is de Toekomst I gesloopt en de Toekomst II gerenoveerd, red.)

10) “Hooites-Beukema” te Hoogezand in 1869 als tweede strokartonfabriek in Nederland opgericht. Later gaan de heren Hooites en Beukema uit elkaar.

11) “Beukema&Co.” ook te Hoogezand. Opgericht door de al eerder genoemde heer Beukema en J.E. Scholten in 1896. deze fabriek was eerst nauw verbonden met:

12) de “Carton- en papierfabriek W.A. Scholten” te Sappemeer. De heer W.A. Scholten was in 1879 begonnen met de strokartonfabrikage in de gebouwen van een aardappelbranderij (moutwijnfabriek de “Vlijt”). Na de dood van de heer W.A. Scholten krijgt zijn zoon Jan Evert de leiding over het concern. de samenwerking tussen de heren Beukema en J.E. Scholten werd al in 1899 beëindigd. Dat had tot gevolg dat één van de kartonmachines van Sappemeer naar Hoogezand ging, terwijl ook de directeur van Scholten bij Beukema&Co. kwam te werken. Inmiddels had J.E. Scholten vernomen dat in Duitsland ene meneer Ubbelohde een procédé had ontwikkeld om uit houtvezels, die nog in turf aanwezig waren, karton te maken. De familie Scholten had ook grote belangen in de Z.O. Drentse veengebieden (Klazienaveen is genoemd naar de vrouw van W.A. Scholten). Vandaar dat hij zo’n fabriek daar wilde bouwen. In hetzelfde jaar dat een machine naar Hoogezand verhuisde, liet J.E. er ook nog één naar Klazienaveen overbrengen. Voor Scholten-Sappemeer was het een geluk dat de fabriek een fiasco werd. De machine kon weer terug naar Sappemeer.

13) de “Halm” kwam in 1914 in Hoogkerk tot stand.

14) de “Erica II” werd door de “Erica” te Oude Pekela in 1930 in Oostwold (gem. Leek) gebouwd. De laatst gebouwde strokartonfabriek in Nederland. Een stroloods van deze fabriek is nog rechts te zien van de weg Groningen-Drachten.

15) de strokartonfabriek de “Vrijheid” (1904) werd de tweede stroverwerkende industrie te Veendam.

16) Ons Belang (1910), stadskanaal, komt op de grens van Groningen en Drenthe te staan.

17) de “Drentsch-Overijsselsche Strocartonfabriek” was twee jaren eerder al in Coevorden opgericht. Het ging al spoedig niet zo goed met de fabriek en 1917 bracht de sluiting. Een machinefabriek heeft enige tijd de gebouwen gebruikt. Het was:

18) “Hollandia”, die in 1927 daar de produktie van strokarton weer op gang bracht.

19) de “Aastroom”, gebouwd in 1875, was de eerste van een serie fabrieken in Oude Pekela. De start van het bedrijf verliep niet voorspoedig. Het gelukte Elso Free, die uit Heisfelde bij Leer gehaald was, om in vrij korte tijd de produktie goed op gang te brengen. Door zijn vakmanschap kon hij met financiële steun van anderen, meerdere fabrieken in Oude Pekela stichten. Op hoge ouderdom, ruim negentig, kwam hij nog wel kijken hoe het in de fabrieken ging. In 1950 is hij, de grondlegger van de Pekelder kartonindustrie, op 99-jarige leeftijd overleden.

20) de “Union” werd in 1883 onder Elso Free’s leiding gebouwd.

Personeel van de Union, deze foto is gemaakt in 1899 en afkomstig van mevrouw Brouwer-Hofman.

21) de “Albion”, gegrondvest in 1888 door dezelfde groep die de “Union” bouwde. Nadat “Albion” de strokartonproduktie had gestaakt, werd het bedrijf door een andere groep voortgezet onder de naam “Neo Cartona”. Een iets misleidende naam omdat men geen karton maakte, maar oud papier ging ontinkten. Recycling avant la lettre! Het werd geen succes; blijkbaar waren de heren hun tijd te ver vooruit. Daarna heeft de “Erica” het gehuurd. In 1930 sloot men het bedrijf opnieuw, enkele jaren later heeft men de kartonproduktie weer hervat en voerde het bedrijf opnieuw de naam “Albion”.

22) de “Erica” was de vierde kartonfabriek in Oude Pekela (1889). Gesticht door een groep kapitaalverschaffers, die perspectief zag in de produktie van strokarton, gezien de resultaten van de eerste bedrijven. Meerdere groepen volgden. Het volgende bedrijf wat zo tot stand kwam, was:

23) de “Wilhelmina” in 1896, gevolgd door:

24) de “Ceres” in 1898 en:

25) de “Kroon” in 1901.

26) de fa. “E. Free&Co.” kwam in 1904 tot stand op de plaats van de vroegere aardappelmeelfabriek “Orania”. De Free-groep bouwde ook de laatste kartonfabriek in Oude Pekela en wel:

27) de “Britannia” in 1913.

Waarom stichtte men de fabrieken en wat bepaalde de keuze van de locaties

Zoals reeds vermeld waren er al enkele fabrieken in het Rijnland en OostFriesland voordat men in Nederland begon met het produceren van strokarton. de akkerbouw-bedrijven in het Oldambt en op het Hoogeland hadden grote overschotten aan stro, omdat ze er geen veettelt bij uitoefenden. Boeren uit het Oldambt leverden wel stro aan de fabrieken in OostFriesland. deze fabrieken konden echter niet lang het gehele stro-surplus uit die streek opnemen. Zowel op het Hoogeland als op het Oldambt verbrandden de boeren hun grote overschotten. Geen wonder dat men op het idee kwam om hier ook fabrieken te gaan stichten. Toch werden de eerste strokartonfabrieken niet door groepen landbouwers opgericht, doch dor particulieren. Bovendien waren de eerste beide fabrieken niet gevestigd op het Hoogeland of in het Oldambt, doch in Leeuwarden en Hoogezand. Aan het eind van de vorige eeuw kwam kunstmest beschikbaar. De Veenkoloniale gronden kon men hiermee ook geschikt maken voor de akkerbouw en daardoor kwam nog veel meer stro op korte afstand van de al aanwezige surplus-gebieden beschikbaar. Toen konden nog meer fabrieken gebouwd worden. Latere plannen om in Duurswold en Westerwolde fabrieken ook nog te bouwen zijn evenwel nooit uitgevoerd.

Wat de lokatie voor een strokartonfabriek betreft moet rekening worden gehouden met de volgende faktoren:

1. de afstand tot de stro-gebieden moet kort zijn omdat stro een volumineus produkt is en het daarom niet rendabel is om het over lange afstanden te vervoeren,

2. er moeten goede voorzieningen zijn om het over lange afstanden te vervoeren,

3. brandstof moet beschikbaar zijn en ook makkelijk aan te voeren,

4. de beschikbaarheid van voldoende, schoon proces-water,

5. men moet personeel kunnen recruteren dat bereid en geschikt is om in fabrieken te werken.

Al deze faktoren in aanmerking nemende waren de Groninger Veenkoloniën een goede vestigingsplaats. De aanwezige kanalen boden de mogelijkheid om stro en brandstof (turf) aan- en het geproduceerde strokarton af te voeren. Schoon proceswater was er voldoende en ook personeel dat in de fabrieken wilde werken. Waren genoemde faktoren gunstig in de Groninger Veenkoloniën, in Oude Pekela waren ze buitengewoon gunstig. Daar komt nog bij dat in Oude Pekela en direkte omgeving zich groepjes vormden die bereid waren geld beschikbaar te stellen voor de bouw van fabrieken. In die groepjes zaten landbouwers, (ex) reders, machine- en scheepsbouwers en bankiers (fam. Groenveld). Vaak gingen ze samen met Elso Free. Van belang was natuurlijk ook dat er in het OostFriese land een paar machinefabrieken waren, die de benodigde machines konden leveren. Nadat de Duitse strokartonfabrieken ter ziele waren gegaan, bleven deze machine-fabrieken toch bestaan. Het bovenstaande verklaart waarom in de Veenkoloniën en in het bijzonder in Oude Pekela zoveel strokarton-fabrieken ontstonden.

De Rechtsvorm

De fabrieken zijn meestal opgericht als een naamloze vennootschap (n.v.) of als commanditaire vennootschap (c.v.). Een enkele keer ook in de vorm van een coöperatie. Later werden verschillende n.v.’s en c.v.’s omgezet in coöperaties. Zo ontstonden er ruwweg twee soorten kartonfabrieken: de speculatieve en de coöperatieve. De belangen van deze beide soorten liepen daarom vaak niet parallel. Sommige cooperaties gingen ook wel op de speculatieve toer door stro van vrije boeren te kopen, in de hoop dat ze de uitkeringen aan de eigen leden daardoor konden verhogen.

Andere produkten

Alhoewel de strokartonfabrieken opgezet werden om stro te verwerken, hebben ze toch ook wel andere produkten gemaakt. Enkele voorbeelden: de al genoemde strocelstof, Kraton, leerkarton, grijskarton, viltpapier, spoorkaartjeskarton, schrenspapier, stropapier. Ook gingen fabrieken er toe over om hun kartonproduktie geheel of gedeeltelijk zelf te verwerken tot kartonnages. (Ceres, Erica, Free, Union, Ons Belang en de Vrijheid). De Union ging zelfs golfkarton maken en daarvan weer dozen.

De Erica te Oude Pekela, een foto van Jan René Olthof:

De samenwerking tussen de fabrieken

Gedurende het bestaan van de strokartonindustrie heeft men telkens weer geprobeerd om tot één of andere vorm van onderlinge samenwerking te komen. Soms lukte het niet, dan weer wel. Debet daaraan waren de verschillende visies die men had en de uiteenlopende belangen. (speculatief versus cooperatief; geintegreerd versus niet geintegreerd ens.) Bovendien waren er bedrijven die soms wel en soms niet mee wilden doen.

De periode tot 1912

Tot kort voor de Eerste Wereldoorlog waren er onderling besprekingen, ook met de Duitse bedrijven die wel voelden voor een vorm van samenwerking. Waarschijnlijk dachten een aantal op deze manier minder last te zullen krijgen van de Nederlandse concurrentie. Concrete resultaten hebben die besprekingen niet gehad.

De periode 1912-1933

In 1912 komt de “Vereniging van Strocartonfabrikanten” tot stand. Er is veel overleg over thema’s als: moeten er minimumprijzen voor strokartonprodukten komen. Konkrete maatregelen komen er eigenlijk niet. Tijdens de Eerste Wereldoorlog komt men echter met het probleem te zitten dat de kalktoevoer uit zowel Duitsland als België wegvalt. Daarom wordt de “Kalkcommissie” in het leven geroepen om de kalkvoorziening veilig te stellen. Deze commissie slaagt erin om in Limburg weer wat kalk te laten produceren, zij het dan dat deze kalk van slechtere kwaliteit is. Ook na deze oorlog is de “Kalkcommissie” blijven bestaan. Later blijft men nog steeds worstelen met problemen als minimumprijzen en produktiebeperking.

De periode 1933-1941

In deze periode komt er wat meer samenwerking. Zo komen er regelingen voor minimumprijzen en produktie-beperking. Bovendien krijgt de “Kalkcommissie” opdracht om ook zoutzuur, touw en nog weer later waterglas in te kopen voor de leden. De vereniging besluit in 1936 tot instelling van een Research Bureau. Het jaar daarop besluit men al het Research Bureau weer op te heffen wegens gebrek aan resultaten.

De periode 1941 tot het einde

Het V.S. (Verkoopkantoor Strokarton) wordt in 1941 opgericht. Naderhand ook bekend geworden onder de naam NESSO (Netherlands Strawboard Selling Organisation). Het verkoopkantoor bracht men onder in het kantoor van Scholten’s Kartonfabriek in Groningen. De dagelijkse leiding kwam in handen van deze fabriek . Het Verkoopkantoor mocht niet zelf in Nederland en in Engeland verkopen. Wel zorgde het voor de orderbevestigingen en verdeling van alle orders die zowel bij bedrijven als bij de NESSO waren geboekt.

Door de instelling van het Verkoopkantoor kwamen er gemeenschappelijke prijzen en regelingen voor produktiebeperking als de afzet stagneerde. Produktiebeperking achtte men doeltreffender dan prijsverlaging. Het was in de loop van de tijd gebleken dat de kartonafzet weinig verbeterde bij een prijsverlaging, terwijl een eenmaal doorgevoerde prijsverlaging naderhand moeilijk weer ongedaan gemaakt kon worden. Onderbezetting veroorzaakte weliswaar verliezen, maar dat accepteerde men liever dan prijsbederf. Soms heeft men geprobeerd de onderbezettingsverliezen te verkleinen door eenmalig een grote partij karton te verkopen naar “Rood China” en ook een keer naar Cuba. De prijzen lagen dan wel lager, doch dat veroorzaakte geen prijsbederf op de reguliere markten. Wat de inkoop betreft, ging men soms ook wel over tot gezamenlijke inkoop van stro. Rond 1960 komt het R.A.S. (Research- en Adviesbureau voor de Strokartonindustrie) tot stand. Het werkterrein was sterk afgebakend, maar later wat verruimd. Deze instantie heeft o.a. veel aandacht besteed aan een betere proces- en kwaliteitsbeheersing. De samenwerking boette aan belangrijkheid in, toen diverse bedrijven gingen vinden dat ze beter op eigen kracht konden doorgaan. Ze waren bang dat de samenwerking de zwakke bedrijven in leven zouden houden en dat dat uiteindelijk ten koste zou gaan van de gehele bedrijfstak.

Na-oorlogse periode tot het einde van de “strokarton”

Zoals reeds vermeld liep de betekenis van Engeland als afzetgebied na de oorlog sterk terug. Men trachtte dit op te vangen door de afzet op de andere buitenlandse markten en op de binnenlandse te vergroten. De Korea-oorlog veroorzaakte een enorme hausse, gepaard gaande met flinke verdiensten. Daarna komt het produkt strokarton steeds meer onder druk te staan, waarbij het imago ervan verslechtert. Perioden van produktiebeperking worden afgewisseld met lichte verbeteringen. Gijskarten (massiek karton op basis van oud papier) wint echter eigen terrein. Begin 1970 stoppen Britannia en Scholten met strokarton en gaan geheel over op de produktie van grijs karton.

Wat waren de oorzaken dat het produkt strokarton zich niet kon handhaven?

a) de afnemers gingen steeds strengere eisen stellen. Strokarton kon hieraan niet of maar moeizaam voldoen.

b) organoleptische beïnvloeding van het verpakte produkt. De geur van strokarton werd soms door voedings- en genotmiddelen geabsorbeerd.

c) strokarton liet zich moeilijk veredelen. Waterdicht en / of waterafstotend maken was bijna ondoenlijk.

d) nieuwe soorten produktiemiddelen sorteerden bij de strokartonfabrikage lang niet altijd het beoogde effekt.

e) de nog in de stropulp aanwezige kalkverbindingen veroorzaakten vervuiling van en afzettingen op produktiemiddelen en machines. Ook was men gedwongen om midden in de week wel te stoppen om bijvoorbeeld schone vilten te leggen. Vaak moest men zoutzuur als reinigingsmiddel gebruiken, met alle kwalijke gevolgen van dien.

f) er werden geen nieuwe produktietechnieken specifiek voor strokartonduktie ontwikkeld.   (In dit verband is het vermeldenswaardig dat Free in het begin van de zestiger jaren als enige strokartonfabrikant een installatie voor de continue produktie van stropulp in gebruik genomen. Dit in tegenstelling met de traditionele ontsluiting van stro, welke batch-gewijze plaats vond. Die continue installatie heeft geproduceerd tot het einde van het strokartontijdperk.) Dit had ook geen zin, omdat de produktie van grijskarton die problemen eigenlijk niet kent.

g) de watervervuiling kon slechts tegen zeer hoge kosten worden aangepakt, waardoor de prijs van strokarton onaanvaardbaar hoog zou komen te liggen.

h) onregelmatig stroaanvoer. Er is vaak stro aangevoerd uit Duitsland en ook wel uit België. Sporadisch zelfs uit Polen en Spanje.

i) verslechtering van de strokwaliteit. De boeren gingen over op kortere rassen i.v.m. het machinale oogsten. Daarbij snijden de combines de halmen veel hoger af. Dit had met elkaar tot gevolg dat het bruikbare gedeelte van de halm enorm verminderde. Anders gezegd; het bruikbare materiaal (aren, knopen) nam procentueel erg toe.

j) afgekeurde bolkokers. Verschillende fabrieken die hiermee gekonfronteerd werden, voelden er niet meer voor om nog in nieuwe bolkokers te investeren. Wel in produktiemogelijkheden voor grijskarton.

Gezien al de bovengenoemde faktoren, besloten steeds meer fabrikanten de produktie van strokarton te staken. Als laatste deed Free dit omstreeks 1980. Daarmee was een definitief einde gekomen aan een specifiek Noordelijk produkt.

Een nieuwe toekomst voor massiefkartonindustrie

Om hun positie te verbeteren gingen enkele bedrijven nauw samenwerken, hun eigen produkten geheel of gedeeltelijk verwerken en / of verwerkingsbedrijven overnemen. Allereerst zien we in 1965 een fusie tussen Britannia en de Kroon. Als nieuwe naam koos men Verpak. Naderhand nam Verpak enkele bedrijven over, waaronder de golfkartonfabriek van Dam te Helmond. Scholten gaat ook op die toer en verwerft Sicoma (oud papier) en Vedena (voornamelijk golfkarton).

In 1973 gaan Verpak en Scholten fuseren. De nieuwe concernnaam: Kappa. Deze nieuwe combinatie neemt nog meer bedrijven over. Dan komen de grote concerns op het toneel. Zo neemt BT in 1973 Beukema in Hoogezand over. KNP doet dat met Free in 1975.

Hoewel er al diverse studies en plannen waren geweest met betrekking tot het verbeteren van de positie van de massiefkartonindustrie was van de aanbevelingen eigenlijk nooit iets geconcretiseerd. In de zeventiger jaren echter komt er een herstructureringsplan waar op den duur alle betrokken partijen zich in kunnen vinden. Economische Zaken geeft er dan ook z’n goedkeuring aan. Het is vooral gedeputeerde mr. Prins geweest die zich hiervoor heeft ingezet.

Dit plan omvatte:

a) reduktie van de produktiecapaciteit, te realiseren door sluiting van een aantal zwakke bedrijven,

b) modernisering van de fabrieken die blijven bestaan,

c) een goede sociale regeling, omvatte onder andere de bekende VUM (Vervroegde Uittreding Massiefkarton),

d) overheidssteun voor de realisatie.

In dit kader paste ook de overname van de kartonfabrieken door financieel sterke concerns. KNP kreeg Free, Britannia, de Kroon en Scholten onder z’n hoede. BT verwierf Beukema, Ceres, de Dollard en Hollandia. De Halm, die oorspronkelijk zou moeten sluiten, bleef uiteindelijk toch open en behield nog een tijd zijn zelfstandigheid. Tegenwoordig maakt het deel uit van het Ierse Smurfit-concern. De Eendracht te Appingedam had de produktie van massief karton al helemaal gestaakt en produceert nu vouw-dozenkarton en gipsplatekarton.

De huidige massiefkartonbedrijven, nu moderne procesindustriën, doen het erg goed. De produktie is veel hoger dan men tot voor kort nog voor mogelijk hield en nadert nu de 675.000 ton/jaar. Ook vanuit milieu-oogpunt is dit erg belangrijk, omdat op deze manier grote hoeveelheden oud papier en karton hergebruikt en getransformeerd worden tot nieuwe produkten. Door dit alles is het imago van de massiefkartonindustrie sterk verbeterd.

Al met al is deze herstructurering een groot succes geworden. Maar laten we niet vergeten dat deze bedrijfstak, uniek in de wereld, hier nooit was gekomen als men niet met de strokartonindustrie was begonnen.

Dit verhaal is geschreven door de heer J. Hopster in 1992, Oude Pekela.

De heer Hopster maakte voor dit verhaal gebruik van de volgende informatiebronnen:

-Henstra en Sagel, De Carton- en Papierfabriek v/h W.A. Scholten N.V. en de Nederlandse Strocartonindustrie (Groningen 1954).

-Keuning, De Groninger Veenkoloniën (Amsterdam 1933).

-Ploeg, Oude Pekela, toch anders (Oude Pekela 1974).

Daarnaast baseerde hij dit verhaal op zijn eigen ervaringen en herinneringen.

Klik voor meer informatie over het productieproces door naar: http://demensenvandestrokarton.nl/productieproces-strokarton/

 Door Jan René Olthof

In mijn verhaal schrijf ik strocartonfabriek, carton en cartonnage steevast met een letter c omdat in de glorietijd van de Erica carton de juiste spelling was!

Ik zal me even voorstellen: Ik ben Jan René Olthof, geboren in 1953 te Winschoten, zoon van Jan Olthof, die tot zijn te vroege overlijden op 51-jarige leeftijd op 17 juni 1971 directeur was van de N.V. Erica fabrieken met als standplaats Oude-Pekela.

Een foto van mijn vader, welke drie maanden voor zijn overlijden is gemaakt, heb ik hieronder toegevoegd.

Jan Olthof (1971)

Mijn grootvader Albert Olthof  is in 1919 als voormalig boekhouder van DWM & Co (thans Avebe) te Veendam door de grootaandeelhouder en president-commissaris Jo Smit als directeur naar de Erica te Oude-Pekela gehaald om orde op zaken te stellen. De vorige directie had er toentertijd een grote puinhoop van gemaakt.

Directeur Albert Olthof

De heer Jo Smit en mijn grootvader Albert Olthof hebben samen in 1928 de Strocartonfabriek Erica II opgericht. Zij hebben daarvoor de voormalige in 1926 gesloten coöperatieve aardappelmeelfabriek “De Drie Provinciën” te Oostwold (Wk) laten ombouwen.

Na de tweede wereldoorlog is mijn vader Jan Olthof na een door de oorlog afgebroken studie economie te Rotterdam bij de N.V. Erica Fabrieken te Oude-Pekela in dienst getreden. Na een gedegen opleiding in de fabriek om het gehele productieproces beter te leren begrijpen is mijn vader adjunct-directeur geworden. In 1955 heeft mijn vader Jan Olthof zijn vader Albert Olthof opgevolgd als directeur. De papiermakers te Oude-Pekela, die mijn vader ook als klein jongetje Jan hadden gekend, noemden hem daarna steevast “Mijnheer Jan”.

Foto’s Erica II

Ik ben in het bezit van vijf kleine fotootjes, welke rondom Erica II van de fabriek door mijn vader in een strenge winter ( de Munnikevaart was volledig dichtgevroren) in of direct na de tweede wereldoorlog met zijn Zeiss Ikon klapcamera moeten zijn gemaakt. Op het eerste fotootje is voor de fabriek nog een grote berg met steenkolen te zien.

De gescande foto’s heb ik hierna toegevoegd.

De fabriek

De strocartonfabriek Erica II te Oostwold (Wk) had een bredere en wat langzamere cartonbaan dan normaal. Daardoor kwam er een hoger kwalitatief vel carton vanaf, welke beplakt met papier o.a. zijn weg vond naar de cartonnage afdeling van de Erica te Oude-Pekela. In deze afdeling werd in de glorietijd grote hoeveelheden Blue Band en Brio boterdozen gemaakt voor Van den Bergh & Jurgens (thans Unilever) te Rotterdam.

Door de opkomst van steviger golfcarton hebben we deze orders voor boterdozen gaandeweg verloren. We zijn toen mooie bedrukte dozen voor de Beckbierbrouwerijen in Noord-Duitsland gaan maken. Daarnaast zijn we toen ook halve dozen (dus zonder deksel of dekselflappen), welke van binnen geplastificeerd waren, voor de tuinbouw in het Westland gaan produceren.

De eigen binnenvaarttanker Erica haalde voor zowel de Erica te Oude-Pekela als de Erica II te Oostwold (Wk) de stookolie op in Rotterdam.

Daarnaast had de N.V. Erica fabrieken te Oude-Pekela nog een rijnschip genaamd Jo Smit en een kustvaartcoaster genaamd Luise-Emilie in zijn bezit. Deze coaster voer bij Wagenborgen te Delfzijl.

Reclame

In de zestiger jaren van de vorige eeuw werd er door de Erica ook op bescheiden schaal aan reclame gedaan. Ze gaven aan klanten en belangstellenden o.a. bedrukte vloeiblaadjes uit. De bedrukking prees massief cartonnen dozen aan met kreten zoals:

• Van nature reeds goedkoop!
• Vanzelfsprekend…
• Van buskruit tot boter!
• Nòg een winstpunt: Gemakkelijk coatbaar

Een viertal van deze vloeiblaadjes heb ik nog in mijn bezit en als zodanig hierna weergegeven.

Het logo boven het telefoonnummer is de Erica II

Weeklonen

Mijn vader bezocht de Erica II meestal wekelijks op dinsdag of vrijdagmiddag voor overleg met de bedrijfsleiding. Op vrijdagmiddag nam hij dan ook steevast de weeklonen in een grote tas mee. De weeklonen werden, toen nog zoals gebruikelijk was, in contant geld uitbetaald. De rest van de week liet mijn vader de dagelijkse gang van zaken aan de goede mensen te Oostwold (Wk) over. Zo gemiddeld één keer in de drie weken ging mijn vader, na de Erica II bezocht te hebben, door voor verder overleg naar de grootaandeelhouder en president-commissaris Jo Smit te Groningen.

Zelf kwam ik in mijn jeugd gemiddeld één keer per jaar op de Erica II. Ik mocht dan met mijn vader mee. We bezochten dan ook altijd de mooie cartonbaan.
Verder bewaar ik ook prettige herinneringen aan o.a. de laatste bedrijfsleider de heer ing. Heller. Mijn zuster en ik hebben van hem in onze jeugd leuke jonge konijntjes gekregen.

Erica II in luciferstokjes

Ter gelegenheid van zijn 85-jarige verjaardag in 1967 heeft de heer Jo Smit de Erica II aan de hand van een actuele foto (en met ondersteuning van de foto van de fabriek nog als aardappelmeelfabriek) in het platte vlak d.m.v. luciferstokjes door de heer George v. d. Es als afbeelding laten vervaardigen. Deze afbeelding heeft hij mijn vader in privé-eigendom geschonken en is binnen onze familie gebleven.
Een van links genomen digitale foto van de Erica II:

Een van rechts genomen uitgesneden digitale foto van de Erica II afbeelding heb ik hierna weergegeven.

Testament

De heer Jo Smit is tussen 1967 en 1971 op hoge leeftijd komen te overlijden. Zijn testament voorzag in o.a. de volgende twee erfgenamen, te weten “De Koninklijke Nederlandse Draf- en Rensport” ten behoeve van het gedurende een aantal jaren verrijden van de Jo Smit prijs naast die van de Gouden Zweep, en een fonds teneinde te kunnen komen tot een Jo Smit sportpark in zijn geboorteplaats Zuidhorn.

Daarnaast was het testament bezwaard met een groot aantal legaten waarbij netto geldbedragen waren toegezegd. Dit alles had tot gevolg dat er bij de Erica op dat moment geen investeringen meer konden worden uitgevoerd. De executeur-testamentair (en tevens president-commissaris) was de heer Arkema, accountant te Paterswolde. Mijn vader Jan Olthof is toentertijd nagegaan of het mogelijk was om het testament juridisch aan te vechten. Er bleken geen mogelijkheden te zijn.

Liquidatie

Door het slechte economische tij, een sterk opkomende golfcartonindustrie en een forse afvalwater- cq milieuproblematiek was het helaas ook niet mogelijk om bij de banken een forse lening los te krijgen. Hierdoor kon ook een soort doorstart en/of management buy-out, in wat voor vorm dan ook, niet plaatsvinden.

Teneinde de legaathouders en erfgenamen te kunnen uitbetalen is toen besloten tot algehele liquidatie van de N.V. Erica fabrieken over te gaan. Triest maar helaas waar! De cartonbanen te Oude-Pekela en Oostwold (Wk) zijn begin 1971 definitief stilgelegd. De cartonnage afdeling te Oude-Pekela is na nog eerst een korte periode van zelfstandigheid, met carton leveranties door de Vrijheid te Veendam, uiteindelijk verkocht aan Ceres/Sparreboom te Oude-Pekela. Het machinepark is toen daar naartoe overgeplaatst.

De vrouw van de heer Jo Smit heeft regelmatig tijdens haar leven tegen mijn vader en moeder gezegd, dat later na hun overlijden de fabriek voor de mensen zou zijn die gedurende hun leven hard voor hen hadden gewerkt. Dat zou heel wat socialer zijn geweest! Helaas is zij eerder dan de heer Jo Smit overleden en is het anders gelopen.

Ik hoop door deze voorgaande historische informatie iets te hebben kunnen bijdragen aan het mooie culturele erfgoed van de N.V. Erica Fabrieken en de Strocartonfabriek Erica II te Oostwold (Wk) in het bijzonder.

Door: Jan René Olthof.

Voor het verhaal van Jan René Olthof over de Erica in Oude Pekela, klik door naar: http://demensenvandestrokarton.nl/de-uiteindelijke-ondergang-van-de-erica-te-oude-pekela/