Deze regels komen uit De Duizelingwekkende jaren van Philipp Blom. In dit boek beschrijft Blom hoe Europa aan het einde van de 19^e-eeuw verandert. Het waren jaren van wetenschappelijke vooruitgang, van uitvindingen en artistieke vernieuwingen.

Het is fascinerend te zien en te ontdekken dat Groningen haar eigen duizelingwekkende jaren kende. Dankzij initiatiefnemende boeren ontstaat de agrarische-industrie, waarbij de infrastructuur van Groningen volop wordt benut. Dankbaar is gebruik gemaakt van de vele waterverbindingen, van mensen die op zoek waren naar werk, en van mensen die geld hadden om te investeren.

Ideale infrastructuur voor strokarton

Het was ook de tijd waarin boeren in Oost-Groningen het initiatief namen voor onderzoek naar de verwerking van stro. In de tweede helft van de negentiende eeuw en het begin van de twintigste eeuw werden meer dan twintig strokartonfabrieken opgericht in de provincie Groningen. Met name in Oude Pekela waar in totaal negen fabrieken verrezen. Alle strokartonfabrieken lagen aan het water, waardoor water en turf binnen handbereik lagen. Water en turf vormden de basis voor de energievoorziening van de fabrieken. Daarnaast kon water en stro aangevoerd worden; de grondstoffen van strokarton. Andersom kon via de vele waterwegen het strokarton weer afgevoerd worden naar bestemmingen als Groot-Brittannië en Duitsland. De meeste fabrieken stonden in de Veenkoloniën en het Oldambt. Maar ook op enkele plaatsen daarbuiten verrezen fabrieken zoals de Erica II in Oostwold, de Halm in Hoogkerk en de Ceres in Ulrum.

Honderd jaar lang strokarton

Honderd jaar lang werd van het afvalproduct stro een nieuw product gemaakt; strokarton. Terwijl de boeren voor de komst van de fabrieken hele bulten stro in de fik staken omdat ze er niks mee konden, werd het stro na de komst van de fabrieken goud waard. De eerste fabrieken werden opgericht door één of een paar rijke investeerders, later werden coöperaties opgericht zoals De Toekomst en De Vrijheid. Honderd jaar lang was strokarton een product om trots op te zijn. Over de hele wereld was vraag naar strokarton en met name Groot-Brittannië was een grote afnemer.

De uitgangspunten van Philipp Blom kunnen letterlijk teruggevonden worden in deze honderd jaren van strokartonproductie. De wetenschappelijke vooruitgang komt bijvoorbeeld tot uitdrukking in de uitvinding van één van de grondstoffen van strokarton; het waterglas. De jonge jurist Mr. Hesse, de heer E.F. Botma, apotheker Koning en Dr. Van Olm namen eind negentiende eeuw het initiatief om waterglas te gaan produceren. Ze stichtten samen de GEMBO op in Winschoten. De naam van de nieuwe fabriek ademt de sfeer van het vertrouwen in ongekende mogelijkheden; Gemeenschappelijk Energie Maakt Bloeiende Onderneming. Ook in namen van strokartonfabrieken kwam dit vertrouwen terug. De Toekomst, De Vrijheid, De Eendracht en Ons Belang zijn daar voorbeelden van. De technische uitvindingen op het gebied van stoommachines, gemalen en elektriciteit werden in de strokartonfabrieken ten volle benut. Ten slotte was er ruimte voor artistieke vernieuwingen die tot uitdrukking werd gebracht in de prachtige gevels van de fabrieken. In het gerestaureerde gebouw De Toekomst bij Scheemda is de bijzondere architectuur van architect P.G. Cremer, dat meer dan eeuw terug werd gebouwd, nog terug te zien.

Onbekende bestemming

Een eeuw na de opkomst van de strokartonindustrie, werd langzamerhand duidelijk dat het strokarton niet rendabel genoeg meer was. De grondstof stro werd vervangen door oud papier. Het eindproduct was niet langer strokarton, maar massief karton. Een aantal fabrieken kon niet op deze veranderen markt inspelen en moesten hun deuren sluiten. Steeds minder fabrieken konden met steeds grotere machines meer papier en karton produceren. Tegenwoordig draaien er nog verschillende kartonfabrieken in de provincie Groningen die een groot deel van de wereldproductie voor hun rekening nemen; Smurfit Kappa GDF in Oude Pekela, Smurfit Kappa Twincorr in Nieuwe Pekela, Smurfit Kappa Solid Board b.v. in Hoogkerk, Smurfit Kappa Solid Board b.v. in Nieuweschans, Smurfit Kappa Solid Board b.v. in Oude Pekela en ESKA Graphic Board in Sappemeer. De initiatieven die aan het einde van de negentiende eeuw werden genomen die leiden tot een ware strokartonindustrie in Groningen, vormen nu nog de basis voor een belangrijke bedrijfstak voor de provincie. ‘De wereld die steeds harder voortraast’ vraagt nog steeds om karton geproduceerd in Groningen.

Onbekend is hoelang deze vraag nog blijft bestaan. Met de tegenwoordige technologische veranderingen neemt de digitale wereld een steeds grotere plaats in het bedrijfsleven in. Papier heeft misschien haar beste tijd gehad, de verwerking van oud papier tot karton daardoor misschien ook wel. Wellicht moet er nu opnieuw gezocht worden naar een nieuw grondproduct voor karton. Zou het stro haar weg toch weer terug vinden naar de fabrieken?

Foto: Frank Straatemeier.

De Koningin had zelf het verzoek ingediend het gemaal te mogen openen, wat aantoont dat ze zich het belang van het gemaal realiseerde. Langs de route hiernaartoe hingen de vlaggen uit en kinderen op straat waren versierd met rood-wit-blauwe en oranje lintjes. Na een toespraak van de koningin drukte ze op een knop en begonnen de drie pompen met veel gedruis te werken. Het motto ‘Verlaging van den waterstand, brengt meerder koren op het land’ werd ook toen in 1920 door Koningin Wilhelmina gelezen. Want daar ging het ten slotte om; de vruchtbaarheid van het land. ’s Avonds werd er een diner georganiseerd voor alle medewerkers. Woordvoerders van de firma Stork, die de machines hadden gefabriceerd, prezen de samenwerking met de boeren uit het gebied. Zonder de voortvarendheid en inzichten van de Groninger boeren was het gemaal niet tot stand gekomen. Veel boeren in de omgeving waren erg blij met de komst van dit gemaal. De Waterwolf kon, en kan nog steeds, 4500 kubieke meter water per minuut uitslaan. Dat betekent dat het een huiskamer vol water in één seconde leeg kan pompen. Daarmee zorgt ze ervoor dat het land in het noordwesten van de provincie Groningen én de kop van Drenthe niet onder water komen te staan.

Foto: www.beeldbankgroningen.nl (818-8191).

Arnold, Anneke en Truus van Dockum werden in de jaren ’40 van de twintigste eeuw geboren en hun vader, Alexander van Dockum, was secretaris van het bestuur van De Toekomst. De fabriek werd in 1900 opgericht en Alexander van Dockum schreef een gedenkboek ter ere van het vijftigjarig jubileum van de fabriek. Hiervoor sloot hij zichzelf op in zijn kantoor en Anneke, Truus en Arnold mochten hem dan niet storen.

Arnold op latere leeftijd samen met zijn vader op de boerderij:

Foto’s: privéarchief familie van Dockum.

Voor meer informatie over de familie van Dockum:

http://demensenvandestrokarton.nl/een-zuid-hollander-met-een-groningse/

http://demensenvandestrokarton.nl/uitje-plattelandsvrouwen/

http://demensenvandestrokarton.nl/feestjes-van-de-analistenschool/

http://demensenvandestrokarton.nl/jubileum-de-dollard/

Download de app Groningern Routes en kies voor een strokartonroutes door het Hoogeland, het Gorecht, de Veenkoloniën of het Oldambt.

Het Hoogeland – Boerenfamilies en Landbouwpolitiek. Verteld over de betrokkenheid van de boeren in het noorderlijke westpolder bij de landbouwpolitiek.

Het Gorecht – Kapitaalbezitters en Risicovolle investeringen. Verteld over de relatie tussen Groningen en Hoogezand en Sappemeer. Over verschillende kapitaalbezitters die het aan het einde van de negentiende eeuw aandurfden te investeren in strokartonfabrieken.

De Veenkoloniën – Van turf naar strokarton. Verteld over de vele initiatieven die werden genomen in de Veenkoloniën aan het einde van de negentiende eeuw. Niet voor niets werd Oude Pekele hét strokartondorp van de wereld.

Het Oldambt – Vruchtbare klei en modernisering. Verteld over het leven van de boeren en arbeiders in Oost-Groningen en de moderne fabrieken die in het gebied werden opgericht.

Download de app Groningen Routes en ga naar de homepagina van deze website voor meer informatie:

Like ook de Strokarton Routes pagina op Facebook en blijf op de hoogte van de nieuwste ontwikkelingen! https://www.facebook.com/StrokartonRoutes

De foto is gemaakt omstreeks 1955. Ook leverde de heer Vrieze ons een foto van de dorpsvereniging Succes van Oude Pekela:

Hierop staan onder andere: Achter – Hendrik Mulder en Jan Edo de Boer. Voor – Harm Vrieze (die voorzitter was van de vereniging) en Karel Edens (machinist / ploegbaas).

De Heer Vrieze stuurde ook onderstaande foto’s in:

Gebruikers van de app kunnen kiezen uit vier routes die de laatste herkenningspunten van de verdwenen strokartonindustrie laten zien.

Verborgen in het landschap liggen de laatste herkenningspunten van een verdwenen industrie die bijna 140 jaar geleden passievol werd opgericht. Het winstgevende product was strokarton; karton gemaakt van stro en kalk. De groeiende vraag naar verpakkingsmateriaal resulteerde in de bouw van meer dan twintig fabrieken in Groningen met hoopvolle namen als ‘De Toekomst’, ‘De Vrijheid’, ‘De Eendracht’ en ‘Ons Belang’. Kortom; strokarton was ‘booming business’. De inzet en het vertrouwen van veel Groningers zorgde voor een belangrijke bedrijfstak dat over de hele wereld afnemers had. Honderd jaar lang was strokarton een Gronings product om trots op te zijn.

Sommige structuren lijken zo vanzelfsprekend dat vergeten wordt hoeveel menselijke energie ervoor ingezet is. Van de eerste schipper die met een volgeladen schip door de provincie laveerde tot de laatste strokartonarbeider die het strokarton te drogen legde. Van de rijke Groninger boer die contact zocht met andere boeren om de oprichting te bespreken tot de laatste opzichter die contacten onderhield in Engeland om het strokarton te verkopen. Alle activiteit was erop gericht de industrie in Groningen te stimuleren.

Met de routes Terug naar de toekomst, kunnen de structuren die voor de strokartonindustrie aangebracht zijn, herontdekt worden. Welke veranderingen zijn er in het landschap aangebracht voor deze bedrijfstak? Welke initiatieven zorgen nu nog steeds voor werkgelegenheid? Welke risico’s zijn er lang geleden genomen? Welke personen hebben het beste in weten te spelen op de mogelijkheden in de provincie? Deze vragen kunnen gesteld worden langs de route door de provincie en de speciale app-punten die daarvoor gekozen zijn. Aan de hand van leuke anekdotes wordt de geschiedenis van de mensen van de strokarton tot leven gebracht.

Download de Groninger Routes App van Marketing Groningen om de routes te beleven!

Op de vruchtbare akkers van het Hoogeland kon veel koren worden verbouwd en door de komst van kunstmest leken de mogelijkheden eindeloos. De zwagers Lammert Dijkhuis en Geuchien Zijlma zagen een braakliggend terrein in Ulrum waar eens de Asingaborg stond, als ideale locatie voor een strokartonfabriek. In 1873 verrees aan het water de fabriek Ceres, waar directeur Liessen en honderd man personeel aan de slag konden. Elke dag waren de Ulrummers er getuige van hoe de Liessen naar de fabriek strompelde doordat hij gebrekkig liep. Al snel waren ze er ook getuige van dat de sloot die voor de fabriek langs liep vervuild werd met afvalwater van de fabriek en steeds erger begon te stinken. De oprichters Zijlma en Dijkhuis maakten zich grote zorgen over de fabriek. Financieel ging het de fabriek niet voor de wind. Rond 1900 produceerde de fabriek, namelijk ongeveer 100 ton karton per week met 100 man, terwijl in de fabriek in Hoogkerk met evenveel personeel 500 ton per week werd geproduceerd. Een zorg was de kwaliteit van het karton. Die bleef ver achter bij de kwaliteit van strokarton van andere fabrieken. Zijlma en Dijkhuis hadden het vermoeden dat het brakke water bij Ulrum een oorzaak voor de slechte kwaliteit was. Ze verkochten de fabriek rond 1900 aan de heer Nienoord uit Pekela, maar ook hij kon niet voor een hogere productie zorgen. De fabriek werd gesloten en afgebroken in 1916.

Bericht in het Nieuwsblad van het Noorden op 16 maart 1912:

Oprichters van de fabriek Ceres in Ulrum, Geuchien Zijlma en Lammert Dijkhuis:

Foto’s: collectie Organisatiebureau Geert Lameris.

Voor meer informatie over de boeren op het Hoogeland: http://www.hetverhaalvangroningen.nl/verhalen/boerenfamilies-op-het-hoogeland-nemen-initiatieven/view