Deze regels komen uit De Duizelingwekkende jaren van Philipp Blom. In dit boek beschrijft Blom hoe Europa aan het einde van de 19^e-eeuw verandert. Het waren jaren van wetenschappelijke vooruitgang, van uitvindingen en artistieke vernieuwingen.

Het is fascinerend te zien en te ontdekken dat Groningen haar eigen duizelingwekkende jaren kende. Dankzij initiatiefnemende boeren ontstaat de agrarische-industrie, waarbij de infrastructuur van Groningen volop wordt benut. Dankbaar is gebruik gemaakt van de vele waterverbindingen, van mensen die op zoek waren naar werk, en van mensen die geld hadden om te investeren.

Ideale infrastructuur voor strokarton

Het was ook de tijd waarin boeren in Oost-Groningen het initiatief namen voor onderzoek naar de verwerking van stro. In de tweede helft van de negentiende eeuw en het begin van de twintigste eeuw werden meer dan twintig strokartonfabrieken opgericht in de provincie Groningen. Met name in Oude Pekela waar in totaal negen fabrieken verrezen. Alle strokartonfabrieken lagen aan het water, waardoor water en turf binnen handbereik lagen. Water en turf vormden de basis voor de energievoorziening van de fabrieken. Daarnaast kon water en stro aangevoerd worden; de grondstoffen van strokarton. Andersom kon via de vele waterwegen het strokarton weer afgevoerd worden naar bestemmingen als Groot-Brittannië en Duitsland. De meeste fabrieken stonden in de Veenkoloniën en het Oldambt. Maar ook op enkele plaatsen daarbuiten verrezen fabrieken zoals de Erica II in Oostwold, de Halm in Hoogkerk en de Ceres in Ulrum.

Honderd jaar lang strokarton

Honderd jaar lang werd van het afvalproduct stro een nieuw product gemaakt; strokarton. Terwijl de boeren voor de komst van de fabrieken hele bulten stro in de fik staken omdat ze er niks mee konden, werd het stro na de komst van de fabrieken goud waard. De eerste fabrieken werden opgericht door één of een paar rijke investeerders, later werden coöperaties opgericht zoals De Toekomst en De Vrijheid. Honderd jaar lang was strokarton een product om trots op te zijn. Over de hele wereld was vraag naar strokarton en met name Groot-Brittannië was een grote afnemer.

De uitgangspunten van Philipp Blom kunnen letterlijk teruggevonden worden in deze honderd jaren van strokartonproductie. De wetenschappelijke vooruitgang komt bijvoorbeeld tot uitdrukking in de uitvinding van één van de grondstoffen van strokarton; het waterglas. De jonge jurist Mr. Hesse, de heer E.F. Botma, apotheker Koning en Dr. Van Olm namen eind negentiende eeuw het initiatief om waterglas te gaan produceren. Ze stichtten samen de GEMBO op in Winschoten. De naam van de nieuwe fabriek ademt de sfeer van het vertrouwen in ongekende mogelijkheden; Gemeenschappelijk Energie Maakt Bloeiende Onderneming. Ook in namen van strokartonfabrieken kwam dit vertrouwen terug. De Toekomst, De Vrijheid, De Eendracht en Ons Belang zijn daar voorbeelden van. De technische uitvindingen op het gebied van stoommachines, gemalen en elektriciteit werden in de strokartonfabrieken ten volle benut. Ten slotte was er ruimte voor artistieke vernieuwingen die tot uitdrukking werd gebracht in de prachtige gevels van de fabrieken. In het gerestaureerde gebouw De Toekomst bij Scheemda is de bijzondere architectuur van architect P.G. Cremer, dat meer dan eeuw terug werd gebouwd, nog terug te zien.

Onbekende bestemming

Een eeuw na de opkomst van de strokartonindustrie, werd langzamerhand duidelijk dat het strokarton niet rendabel genoeg meer was. De grondstof stro werd vervangen door oud papier. Het eindproduct was niet langer strokarton, maar massief karton. Een aantal fabrieken kon niet op deze veranderen markt inspelen en moesten hun deuren sluiten. Steeds minder fabrieken konden met steeds grotere machines meer papier en karton produceren. Tegenwoordig draaien er nog verschillende kartonfabrieken in de provincie Groningen die een groot deel van de wereldproductie voor hun rekening nemen; Smurfit Kappa GDF in Oude Pekela, Smurfit Kappa Twincorr in Nieuwe Pekela, Smurfit Kappa Solid Board b.v. in Hoogkerk, Smurfit Kappa Solid Board b.v. in Nieuweschans, Smurfit Kappa Solid Board b.v. in Oude Pekela en ESKA Graphic Board in Sappemeer. De initiatieven die aan het einde van de negentiende eeuw werden genomen die leiden tot een ware strokartonindustrie in Groningen, vormen nu nog de basis voor een belangrijke bedrijfstak voor de provincie. ‘De wereld die steeds harder voortraast’ vraagt nog steeds om karton geproduceerd in Groningen.

Onbekend is hoelang deze vraag nog blijft bestaan. Met de tegenwoordige technologische veranderingen neemt de digitale wereld een steeds grotere plaats in het bedrijfsleven in. Papier heeft misschien haar beste tijd gehad, de verwerking van oud papier tot karton daardoor misschien ook wel. Wellicht moet er nu opnieuw gezocht worden naar een nieuw grondproduct voor karton. Zou het stro haar weg toch weer terug vinden naar de fabrieken?

Foto: Frank Straatemeier.

Download de app Groningern Routes en kies voor een strokartonroutes door het Hoogeland, het Gorecht, de Veenkoloniën of het Oldambt.

Het Hoogeland – Boerenfamilies en Landbouwpolitiek. Verteld over de betrokkenheid van de boeren in het noorderlijke westpolder bij de landbouwpolitiek.

Het Gorecht – Kapitaalbezitters en Risicovolle investeringen. Verteld over de relatie tussen Groningen en Hoogezand en Sappemeer. Over verschillende kapitaalbezitters die het aan het einde van de negentiende eeuw aandurfden te investeren in strokartonfabrieken.

De Veenkoloniën – Van turf naar strokarton. Verteld over de vele initiatieven die werden genomen in de Veenkoloniën aan het einde van de negentiende eeuw. Niet voor niets werd Oude Pekele hét strokartondorp van de wereld.

Het Oldambt – Vruchtbare klei en modernisering. Verteld over het leven van de boeren en arbeiders in Oost-Groningen en de moderne fabrieken die in het gebied werden opgericht.

Download de app Groningen Routes en ga naar de homepagina van deze website voor meer informatie:

Like ook de Strokarton Routes pagina op Facebook en blijf op de hoogte van de nieuwste ontwikkelingen! https://www.facebook.com/StrokartonRoutes

De korenbeurs in Groningen is een prachtig gebouw dat in de top-100 Nederlandse UNESCO monumenten staat. Groningen was eeuwenlang het centrum van de handel in de provincie Groningen. Vanuit de provincie werd graan aangevoerd, dat vervolgens naar de rest van Nederland en Europa verscheept werd. De Korenbeurs werd in 1862 tot 1865 gebouwd. De verwachtingen van de handel in koren en de winst die daarmee gemaakt zou worden, waren zo’n 150 jaar geleden hoog. De drie Romeinse goden die de voorgevel van het gebouw sieren, zijn daar het bewijs van. Boven op de punt van het gebouw prijkt Mercurius, god van handel en winst, in het bijzonder van graanhandel. Op zijn hoofd heeft hij een krans met vleugels, aan zijn voeten een wereldbol  en in zijn hand een staf met twee slangen en vleugels. Deze attributen staan voor snelheid. Mercurius symboliseerde de hoop op snelle handel door heel Europa. Aan de linkerkant van de ingang beneden siert Ceres, godin van de vruchtbaarheid, ook wel de graanmoeder genoemd. Haar attributen zijn korenaren, een korenmand en een eg om mee te zaaien. Met behulp van Ceres zorgden vruchtbare oogsten voor veel graan. Rechts van haar staat Neptunus, de god van de zeevaart. Zijn overheersing op zee wordt aangeduid met een staf en een zeepaard dat getemd aan zijn voeten ligt. Neptunus zorgde voor een behouden vaart over de kanalen en zeeën. Samen sieren de drie goden de ingang tot de Korenbeurs, dé plaats waar de handel van het graan plaats vond. Niet alleen in de handel, ook in de strokartonindustrie was de godin Ceres geliefd. Twee fabrieken in de provincie kregen haar naam, ééntje in Oude Pekela en één in Ulrum.

Achter het voorgebouw, zit de beurshal. De constructie van de hal was in 1862 heel modern. De bouwmaterialen gietijzer en glas zorgden voor een goede lichtinval. Dat was noodzakelijk om bij daglicht de kwaliteit van het koren te kunnen beoordelen. Twee dagen in de week werd er graan verhandeld in het gebouw.

Foto: fotobedrijf Piet Boonstra, www.beeldbankgroningen.nl (1785-6245).

Gebruikers van de app kunnen kiezen uit vier routes die de laatste herkenningspunten van de verdwenen strokartonindustrie laten zien.

Verborgen in het landschap liggen de laatste herkenningspunten van een verdwenen industrie die bijna 140 jaar geleden passievol werd opgericht. Het winstgevende product was strokarton; karton gemaakt van stro en kalk. De groeiende vraag naar verpakkingsmateriaal resulteerde in de bouw van meer dan twintig fabrieken in Groningen met hoopvolle namen als ‘De Toekomst’, ‘De Vrijheid’, ‘De Eendracht’ en ‘Ons Belang’. Kortom; strokarton was ‘booming business’. De inzet en het vertrouwen van veel Groningers zorgde voor een belangrijke bedrijfstak dat over de hele wereld afnemers had. Honderd jaar lang was strokarton een Gronings product om trots op te zijn.

Sommige structuren lijken zo vanzelfsprekend dat vergeten wordt hoeveel menselijke energie ervoor ingezet is. Van de eerste schipper die met een volgeladen schip door de provincie laveerde tot de laatste strokartonarbeider die het strokarton te drogen legde. Van de rijke Groninger boer die contact zocht met andere boeren om de oprichting te bespreken tot de laatste opzichter die contacten onderhield in Engeland om het strokarton te verkopen. Alle activiteit was erop gericht de industrie in Groningen te stimuleren.

Met de routes Terug naar de toekomst, kunnen de structuren die voor de strokartonindustrie aangebracht zijn, herontdekt worden. Welke veranderingen zijn er in het landschap aangebracht voor deze bedrijfstak? Welke initiatieven zorgen nu nog steeds voor werkgelegenheid? Welke risico’s zijn er lang geleden genomen? Welke personen hebben het beste in weten te spelen op de mogelijkheden in de provincie? Deze vragen kunnen gesteld worden langs de route door de provincie en de speciale app-punten die daarvoor gekozen zijn. Aan de hand van leuke anekdotes wordt de geschiedenis van de mensen van de strokarton tot leven gebracht.

Download de Groninger Routes App van Marketing Groningen om de routes te beleven!

De tweede heer van links op deze foto is de heer Roelof Hellemans.

De heer Andringa werkte bij de R.A.S. en vertelde er het volgende over:

‘In de jaren 60 (vdve) werkte ik bij de N.V. Research- en Adviesbureau voor Stroverwerking (RAS),, waarbij 17 strokartonfabrieken waren aangesloten. Het lab en kantoor waren gevestigd aan de Nieuwe Boteringestraat, ik meen nr 63. Begin jaren ’70 werd het weer opgeheven bij gebrek aan Repelsteeltjes. Uit die tijd heb ik bewaard de map met de uitgebreide tekst van de “cursus strokarton” die onder auspiciën van de Stichting Cursussen Materialen kennis door dhr J. Boes, hoofd fabricagetechniek van de RAS werd gegeven aan papiermakers in de strokarton. Het lesmateriaal is geschreven door 9 belangrijke mensen in de strokarton, w.o.Ir. R. Hellemans dir Beukema en geeft een uitgebreide beschrijving van het fabricageproces, maar ook van de geschiedenis van strokarton.’

Op 3 januari 1958 verscheen in het Nieuwsblad van het Noorden het volgende bericht over de oprichting van de R.A.S.

Rondom de graansilo was het vaak een drukte van belang. Terwijl schepen af en aan voeren, werden de aangemeerde schepen gelost en het graan opgeslagen. Om de handel op peil te houden, onderhielden de graanhandelaren in Groningen nauwe banden met de boeren op het platteland. Daarnaast was hun relatie met handelaren in Amsterdam belangrijk voor de verkoop van het graan. Vanuit Amsterdam werd het graan door heel Europa verscheept. Met moderne stoomboten kon het graan bestemmingen in heel Europa bereiken. Eén keer moet Neptunus in slaap zijn gedommeld toen zich een ramp voltrok hier bij de Graansilo. Van de stoomsleepboot ‘De Onderneming’ ontplofte plotseling een ketel. Er klonk een harde knal en twee mannen aan boord van het schip vlogen door de lucht. Van de huizen rondom de Graansilo sprongen de ramen en kinderen die lagen te slapen werden wakker geschud. Stukken ijzer slingerden door de lucht en verwondde enkele mensen ernstig.  De Onderneming zonk in twee stukken naar de bodem van het Winschoterdiep en enkele omstanders overleefden de ramp niet. Voor de andere slachtoffers werd een gezamenlijke actie op touw gezet en geld ingezameld.

Voorbeeld van schip dat onder meer stro vervoerde:

Foto Graansilo: P. Kramer www.beeldbankgroningen.nl (1785-25600).

Het boek beschrijft verschillende levensverhalen van mensen die betrokken zijn geweest bij de strokartonfabriek De Toekomst in Scheemda. Zo vertellen verschillende zoons over hun herinneringen aan het werk van hun vader voor de fabriek. Zo verteld Arnold van Dockum over zijn vader, die secretaris van het bestuur was. Jan Grijze verteld hoe zijn vader zich opwerkte tot opzichter van de fabriek. En Gert en Leo Folkers hebben goede herinneringen aan de tijd dat ze in de directeurswoning bij de fabriek woonden in de tijd dat hun vader technisch directeur was.

Bekijk enkele pagina’s uit het boek;

Voor meer informatie over de familie van Dockum:

http://demensenvandestrokarton.nl/uitje-plattelandsvrouwen/

http://demensenvandestrokarton.nl/een-zuid-hollander-met-een-groningse/

http://demensenvandestrokarton.nl/jubileum-de-dollard/

http://demensenvandestrokarton.nl/niet-storen-papa-is-aan-het-schrijven/

http://demensenvandestrokarton.nl/uitje-plattelandsvrouwen/

http://demensenvandestrokarton.nl/feestjes-van-de-analistenschool/

Wij willen graag een zo compleet mogelijk verhaal vertellen over de strokartonindustrie in Groningen en wij stellen uw hulp daarbij zeer op prijs. Dus bent u in het bezit van een foto, of wilt u een verhaal met ons delen, neem gerust contact met ons op. Wij kunnen deze dan toevoegen aan de andere verhalen op onze website.

Gebruik onderstaand contactformulier of stuur een mailtje naar info@strokarton.nl